Op weg naar betekenisvolle transparantie: onderzoek naar actieve openbaarmaking die aansluit bij de informatiebehoeften van burgers

Abstract

Welke informatie moeten overheden actief openbaar maken? Hoe kunnen zij ervoor zorgen dat deze informatie aansluit bij wat burgers willen weten? En wat hopen zij daarmee te bereiken? Dit zijn enkele van de vragen waar overheidsorganisaties voor staan bij de invulling van actieve openbaarmaking in het kader van de Wet open overheid. Het Adviescollege Openbaarheid en Informatiehuishouding (ACOI) heeft het departement Bestuurs- en Organisatiewetenschap van de Universiteit Utrecht (USBO-advies) gevraagd om onderzoek te doen naar de vraag hoe actieve openbaarmaking van overheidsinformatie onder de Wet open overheid (Woo) kan bijdragen aan betekenisvolle transparantie. Het onderzoek richt zich op de doelgroep burgers, waarbij in het bijzonder aandacht is voor burgers in kwetsbare situaties. Onder betekenisvolle transparantie verstaan wij in dit onderzoek de beschikbaarheid van informatie over een overheidsorganisatie – die vindbaar, toegankelijk, relevant en bruikbaar is – en burgers in staat stelt om de interne werking en prestaties van de organisatie (beleid, beslissingen, procedures, dienstverlening) te monitoren en hun eigen informatiepositie te versterken. Het beschikbaar maken van informatie kan via passieve openbaarmaking (het indienen van een Woo verzoek) of via actieve openbaarmaking. Dit onderzoek richt zich op actieve opbaarmaking en specifiek hoe de invulling van actieve openbaarmaking kan bijdragen aan betekenisvolle transparantie. Betekenisvolle transparantie behelst dus meer dan het passief of actief openbaar maken van informatie. Immers, om de overheid te kunnen controleren, geïnformeerd deel te nemen aan het publieke debat, en beter geïnformeerde keuzes over de eigen leefomgeving te kunnen maken, moet informatie niet alleen beschikbaar zijn, maar moeten burgers ook in staat zijn om deze informatie te vinden, te interpreteren en te begrijpen. In dit onderzoek maken we een onderscheid tussen interne en externe aspecten van betekenisvolle transparantie. Bij interne aspecten gaat het om factoren binnen de overheid die een rol spelen bij het informatieaanbod, zoals voldoen aan de wettelijke kaders (Woo), managementinitiatieven, en de inrichting van informatiehuishouding en -voorzieningen van overheidsorganisaties. Bij externe aspecten van transparantie gaat het om externe behoeften van diverse groepen burgers, en of en hoe deze groepen gebruik (kunnen) maken van de informatie die de overheid openbaar maakt. Voor betekenisvolle transparantie moet een goede afstemming tussen interne en externe aspecten plaats vinden. Hoe de invulling van actieve openbaarmaking hieraan kan bijdragen, nu en in de toekomst, staat centraal in dit onderzoek. Dit onderzoek is gebaseerd op een literatuurstudie, 33 interviews met ambtenaren en organisaties uit het maatschappelijk middenveld die zich inzetten voor het belang van verschillende groepen burgers (intermediaire organisaties) en drie designsessies met ambtenaren en inwoners bij gemeenten. Op basis van dit onderzoek trekken we drie conclusies en voor elk van deze conclusies formuleren we enkele aanbevelingen.